МИСЛЕЊЕ ВО ВРСКА СО ВЕРСКОТО ОБРАЗОВАНИЕ ВО ОСНОВНИТЕ УЧИЛИШТА ОД КОМИСИЈАТА ЗА ОДНОСИ СО ВЕРСКИТЕ ЗАЕДНИЦИ И РЕЛИГИОЗНИ ГРУПИ 

 
1. Како Усгавот на Рeпублика Македонiја (конкретно Амандманот 7) го уредува прашањето на секуларноста?

 

            Принципот на секуларност или одвоеност на државата од црквата (цр­к­­ви­те, верските заедници и религиозните групи) во амандманот 7 од Уставот на Репуб­ли­ка Македонија е поставен институционално, што значи државата и црквите, вер­ски­те заедници и религиозните групи се одделени едни од други без да се остави прос­тор за мешање на државата во црковните активности или во активностите  на  вер­ски­­те заедници и религиозни групи, ниту на црквите, верските заедници и рели­ги­оз­ните групи во активностите на државата, односно во политичките актив­ности.

 

            Институционалната одвоеност или институционалниот секуларизам е јасно оп­ределен во точка 1 од амандманот 7 во Уставот на Републнка Македонија во коjа се вели дека: „Mакедонската православна црква, како и Исламската верска заед­ни­ца во Македонија, Католичката црква, Евангелско-Методистичката црква, Евреј­ска­та заедница и другите верски заедници и религиозни групи се одвоени од држа­ва­та и се еднакви пред закон“.

 

            Во Амандманот 7 од Уставот на Република Македониjа не се наведени ниту разработени нивоата, степените и различните појавни форми на секуларноста[1], tuku na eden mo{ne op{t na~in se odvojuvaat verskite institucionalni for­mi od dr`avata i nejzinite institucionalni formi  obratno.

 

 

2. Odnos поme|u principot na sekularnost utvrden vo Ustavot na Republika Makedonija i pravoto na versko obrazovanie na u~enicite vo Republika Makedonija

 

            Imaj}i ja predvid to~kata 1 od Amandmanot 7 od Ustavot na Republika Makedonija, odnosno aspekтot na institucionalnata sekularnost jasno se sogleduva deka vo nego nema mesтo za pra{aweto na verskoto obrazovanie na u~eniciтe vo dr`avnite vospitno-oбrazovni ustanovi, bidej}i tie, odnosno nivnite sve{teni lica, ne se nitu organizatori, nitu direktni sprovedu­va­~i na nastavata po versko obrazovanie vo dr`avnite u~ili{ta, nitu na bi­lo kakov drug na~in se neposredno vme{ani vo realiziraweto na nastavniot plan po versko obrazovanie.

            Od tuka, verskoto obrazovanie vo osnovnite u~ili{ta ne mo`e da se razgleduva vo kontekst na odnosot dr`ava, od edna, i crkva, verskа zaednicа i religioznа grupа, od drуga strana, bidej}i toa voop{to ne e del, nitu aspekt od institucionalnо postavena sekularnost na Ustavot na RM.

            Pra{aweto na verskoto obrazovanie na u~enicite vo dr`avnite vos­pitno-obrazovni ustanovi treba da se razgleduva isklu~ivo vo kontekst na odno­sot dr`ava - pravo na obrazovanie na gra|anite, {to zna~i deka ova pra­vo voop{to ne navleguva vo domenot na crkvite, verskite zaednici i re­li­gi­oz­ni grupi, odnosno ostanuva vo sфerata na deluvawe na dr`avata i nej­zi­ni­ot insitucionalen aparat.

            Od tuka pravoto na obrazovanie na у~enicite vo RM ne e pravo koe im pripa|a na verskite objekti, tuku e li~no neprikosnoveno pravo na sekoj ~o­vek koe {to dr`avata ima dol`nost da mu go ovozmo`i i da gi obezbedi site uslovi za negovoto realizirawe.

 

 

 

3. Evropski standardi za religiozno obrazovanie

 

            Soglasno ~len 2 od Prviot Protokol na Evropskata Konvencija za ~ovekovite prava, koja {тo, patem re~eno, e del od pravniot sistem na RM, se veli deka “Pravoto na obrazovanie ne mo`e da mu se ospori nikomu. Pri izvr{uvaweto na svoite aktivnosti prezemeni vo oblasta na obrazovanieto i nastavata, dr`avata }e go po~ituva pravoto na roditelite da obezbedat ob­ra­zovanie i nastava soglasno na svoite verski i filozofski ubeduvawa”[2]

            Od tuka, dr`avata ima obvrska ne samo da obezbedi pravo na obrazo­va­nie na sekogo, tuku i pravo na religiozno obrazovanie na sekogo. So ovoz­mo­`u­vaweto da se ostvari ova pravo vo u~ili{tata dr`avata, vsu{nost, ja iz­vr­{uva svojata obvrska kon gra|anite, a ne kon crkvata, verskаtа zaednicа i re­ligioznа grupа.

            Dr`avata treba da se gri`i za pro{iruvawe na znaewata na gra|anite so voveduvawe i na po{iroka lista na izborni predmeti koi }e im bidat po­nu­deni na roditelite na decata i koi }e mo`at da izbiraat eden ili dva od niv soglasno nivnite religiozni i filozoфski ubeduvawa.

            So ova ne se povreduva principot na sekularnost vo dr`avata, bidej}i vo nitu eden moment ne se navleguva vo odnosot dr`ava - verski zaednici, tu­ku se ovozmo`uva nepre~enoto ostvaruvawe na pravoto na gra|anite na ob­ra­zo­vanie. Pravoto na zapoznavawe so religija, pravoto na u~ewe za religiite i za sopstvenata religija, za nivnata istorija i razvoj e univer­zal­no i ciвi­li­zacisko pravo koe e mnogu po{iroko od crkvata ili od drugite verski za­ed­nici i religiozni grupi.

            Religijata ne se iscrpuva so crkvata ili so drugi verski objekti. Prak­­tikuvaweto na religioznite obredi mo`e da se ostvaruva i doma. Veru­va­weto vo sopstveniot religiozen pravec e li~no pravo na sekoj ~ovek, a iz­bo­rot na mestoto kade toa }e go praktikuva, i dali }e go praktikuva e drugo pra{awe. Vo celiov slu~aj dr`avata treba da vodi smetka samo za za{tita na principot na nediskriminacija, {to zna~i da sozdade uslovi za u~ewe i ob­razovanie na u~enicite na eden od pove}e ponudenite pravci ili na isto­ri­jata na religija vo celina, ili da im dozvoli da ne odbere nitu eden od ponudenite predmeti[3].

           

 

            Vo kontekst na navedenoto e i preporakata broj 1804 od 2007 godina na parlamentarnoto sobranie na Sovetot na Evropa[4] deka “obrazovanieto e klu­~ot vo borbata protiv ignoracijata, stereotipovite i nerazbiraweto na re­li­giite i nivnite lideri”[5]. Obrazovanieto treba da igra centralna uloga vo razvojot na demokratskoto op{testvo preku nudewe na pluralnost i mo`­nost za izbor na pove}e predmetni programi vo koi }e se izu~uva religijata i istorijata na religiite na objektiven i nepristrasen na~in.

            Od druga strana, i vo Preporakata br 1720 od 2005 godina za obrazo­va­nieto i religijata, na primer Parlamentarnoto sobranie na Sovetot na Evropa veli deka “sekoj ~ovek ima pravo na sloboda na veroispovesta, slo­bo­da vo izborot na sopstvenata religija, vklu~uvaj}i ja slobodata da nema svoja religija, kako isklu~itelno li~no pravo”. Sobranieto naveduva deka, vo in­te­res na za{tita na slobodata na izrazuvaweto na mislata i slobodata na religijata, Evropskiot sud na ~ovekovite prava go priznava pravoto na se­ko­ja dr`ava individualno da go organizira i primeni zakonodavstvoto vo od­nos na pra{aweto na relacijata pome|u dr`avata i crkvata vo soglasnost so odredbite od Evropskata konvencija za ~ovekovite prava, pri {to zabe­le­`uva deka sekoja dr`ava - ~lenka na Sovetot na Evropa denes poka`uva raz­li­~en stepen na podelenost me|u politi~kata vlast i religioznite institu­cii vo soglasnost so Konvencijata.

            Slobodata na relgijata e za{titena so ~l 9 od EK^P, so ~l 18 od Uni­ver­zalnata deklaracija za ~ovekovi prava. Vakvata sloboda ne e neogra­ni­~e­na vo smisla {to se smeta deka religijata ~ija {to doktrina ili praktika mo`e da im na{eti na ostanatite osnovni prava ne mo`e da bide prifatli­va. Vo sekoj slu~aj, ograni~uvawata koi mo`at da bidat napraveni vo delot na slobodata na verosipovesta se onie koi se “navedeni vo Zakon i se nephod­ni za za{tita na javnata bezbednist, za za{tita na javniot red i poredok, zdravjeto ili moralot, ili za za{tita na pravata i slobodite na drugite” (~l 9.2. od EK^P). Od druga strana nitu dr`avata mo`e da dozvoli {irewe na religioznite principi koi, dokolku se praktikuvaat, mo`at da gi povre­dat ~ovekovite prava.

            Mo`no re{enie za nadminuvawe na problemot so verskoto obrazova­nie vo osnovnoto obrazovanie vo RM.

            Soglasno odlukata na Ustavniot sud na RM objavena vo Slu`ben ves­nik na RM br.53, od 23 april 2009 godina, se ukina ~lenot 26 od Zakonot za os­novnoto obrazovanie i istata proizveduva pravno dejstvo od denot na nej­zi­noto objavuvawe vo Slu`ben vesnik.

            Od druga strana, soglasno ~l.25 od Zakonot za osnovno obrazovanie[6], Ministerot za obrazovanie ja utvrduva koncepcijata za osnovno obrazovanie i vospitanie, vrz osnova na koja se donesuvaat nastavniot plan i nastavnite programi za osnovnoto obrazovanie.

            Vo stav 2 od istiot ~len se veli deka vo osnovnoto u~ili{te vospitno - obrazovnata rabota se organizira i ostvaruva spored nastaven plan i pro­grami koi, na predlog na Biroto, gi utvrduva ministerot, pri {to vo nas­tav­niot plan za osnovnoto u~ili{te se sodr`ani zadol`itelni i izborni pred­me­ti, dopolnitelna i dodatna nastava, kako i ~asovi za oddelenska zaednica. Ministerot za obrazovanie pri donesuvawe na nastavnata programa po koj bilo predmet (zadol`itelen ili izboren) treba da go ima predvid ~l.25 (str. 3 i 5), analogno na {to mo`e da donese i nastavna programa za religiozno obrazovanie kako izboren predmet soglasno stav 3 i 5 od ~l. 25, no i soglasno ~l. 3 od Zakonot, imaj}i gi predvid posebno alineite 1, 2 i 8.

            Evropskite i me|unarodnite standardi za religioznoto obrazovanie, kako i ustavnoto na~elo deka “Vo Republika Makedonija slobodno e se {to so Ustavot i Zakonot ne e zabraneto”  se dva mo{ne silni argumenti vo pri­log na odbrana na voveduvawe na Etika na religija vo 5-to oddelenie  (os­nov­no obrazovanie)

 

Zaklu~ok:

 

            To~no pred 11 godini, 75% od roditelite i u~enicite se izjasnija  za ver­sko obrazovanie vo osnovnoto obrazovanie. Toa e nivno osnovno i civi­li­zacisko pravo. Pravo na izu~uvawe na kulturolo{kiot princip na razno­li­kost. Sekoj od u~enicite da ja zapoznae religijata koja e poinakva od sop­st­venata religija. Skoro site dr`avi vo Evropa vovedoa moduliranost na pred­metot “Etika na religiite”. Ne mo`eme da vlezeme vo golemoto semej­stvo na Evropa so dogmi i tabua, bez da se izu~uva ova duhovna sfera na mo­ral­nite vrednosti. Mladite lu|e mo`at edinstveno da gi zapoznaat preku    kulturata, obi~aite, tradicijata i istorijata na razli~nite religii. Zarem mo`e pravoto  na eden mlad ~ovek od  pravoslavna veroispoved da mu ja odze­me nekoj bez pritoa da gi zapoznae vrednostite na islamskata, katoli~kata. evrejskata religija i tn. Samo svet na me|usebno religisko zapoznavawe e svet na mladi lu|e koj pobeduva, bez etni~ka netrpelivost i verski kon­f­likti.



--------------------------------------------------------------------------------

' Постои листа на различни нивоа на одделеност на црквата од државата кои се расправани и имплемен­ти­ра­ни во различии делови на светот, како што се:

- правна и финансиска одделеност: државата не треба официјално да воспостави државна рслигија

•          Државата не треба официјално да ги финансира религиските активности                                     

•          Државата не треба и неофицијално да ги финансира религиските активности

•          Државата не треба да ги финансира нерелигиските активности кои се спонзорирани од религиозните организации

•          Државата не треба да пропишува или да ги надополнува религиозните убедувања.

•          Државата не смее да се обидува да фаворизира или да критикува какво било религиозно убедување или практика

•          Државата не смее да се меша во религиозната xиеpapxиja, ниту да се меша во прашања кои се стрикт­но поврзани со зачленувањето на граѓаните  во некоја религиска заедиица или група                                                                    

•          Ниту една државна активност ен смее да влијае или да се меша во практикувањето на peлигиjaтa,

•          Ниту една државна активност, во своjата примарна цел, не смее да го ограничува практикувањето на ре­лигијата

•          Државата не треба да изразува какви било религиозни убедувања или верувaња, ниту пак да импли­ци­ра државен авторитет од каков било религиозен авторитет

•          Политичките лидери не треба да ги изразуваат своите религиозни убедувања и избор во насока на ост­ва­рување на своите државнички обврски

•          Ниту едиа рслигија не може да ги утврдува, пропишува или менува граѓанските закони

•          Религијата не треба да користи цивилни институции за давање на религиозни услуги.

 

Државитe имаат различен степен на одделеност на власта, државата од религиозните ин­с­­ти­ту­ции. Додска САД е позната како прва држава која целосно ja оддели својата власт од која било религија во својот Устав, броји други држави тоа го направија по примерот на САД. Сепак, степенот на одделеност e различен. Во некои др­жа­ви двете институции остануваат силно поврзани, особено во државите од посткомунистичкиот свет. Постојат бројни  варијанти на одделеност во некои држави со висок степен на практикување на слобода­та на вероиспо­вес­та и толeранцијата комбинирани со силната сскуларна политичка култура. Во Обединетото Кралство, на пр., постои уставно утврдена државна религија, во Норвешка, кралот e лидер на државната црква при што во Уста­вот на Норвешка се бара повеќе од половината од члсновите на Норвсшкиот Совет на држави да бидат членови од државната црква. Од друга страна, постојат два случаи, примери на најчест вид на одделеност на државата од религијата, примерот на Франциjа и Турција. Француската верзија на одделеност е позната како лаицитет. Овој модел на секуларна држава ги заштитува религиозните институции од какви било форми на државно ме­шаwе и влијание, но и со ограничување во одрсден стспeн на јавното изразување на религиозното (верското)
убсдуваwe Ова сe со цел да се заштити jавната власt од мешањена религиозните институции, особено во јав­ните служби.    '  -

 

[2] Vidi Evropska konvencija za za{tita na ~ovekovie prava i osnovnite slobodi izmeneta so protokolite 1-14, vo izdanieto na Sovet na Evropa.(str 48)

[3] Vo ovaa smisla e osobeno interesno misleweto na Italijanskiot Ustaven sud. Italija soglasno Ustavot e seku­lar­na dr`ava. Spored Ustavniot sud, principot na sekuranost e vrhoven princip na ustavniot poredok na Italija. Me|utoa, Ustavniot sud voop{to ne go doveduva vo pra{awe principot na sekularnost koga stanuva zbor za pravoto na religiozno obrazovanie na decata kako fakultativen predmet. Roditelite na decata imaat pravo da izberat eden od dvata ponudeni predmeti soglasno ~l 2 od Prviot protokol na EK^P. Ona na {to se fokusira{e Ustavni­ot sud na Italija e pra{aweto na ustavnata legitimnost vo zadol`itelnata alternativa na onie deca koi ne pose­tu­vaat ~asovi po veronauka. Sudot dojde do stojali{te deka sekoe zadol`itelno alternativno u~ewe za u~enicite e diskriminatorsko, taka {to u~enicite ~ii {to roditeli ne odbrale nitu eden od ponudenite predmeti ne smeat da bidat staveni vo ponepovolna pozicija vo odnos na onie deca koi posetuvale ~asovi po religija. Najzna~ajniot del od misleweto na Ustavniot sud na Italija  e onoj vo  koj sudot go opravduva i ne go doveduva vo sprotivnost so Us­ta­vot pravoto na religiozno obrazovanie vo sekularna dr`ava kako {to e Italija. Naprotiv, sudot smetal deka re­ligioznoto obrazovanie e vrednost na sekoe pluralno op{testvo i deka religijata e del od nacionalnata istorija na Italija. Vidi: Barbara Randazzo, “Pluralism in Education  and Democratic Society.

[4] Vidi: Parliamentary Assembly Recommendation 1804 (2007) “ State, religion, secularity and human rights”

[5] Vo preporaka broj 1804 od 2007 god ponatamu se veli: “U~ili{tata se centralniot forum za interkulturen dija­log, kako i kreator na osnovite za tolerantno odnesuvawe. Tie mo`at mo{ne efektivno da se stavat vo odbrana pro­tiv fanatizmot preku u~ewe na u~enicite za istorijata i filozofijata na glavnite religii na objektiven i ne­pristrasen na~in. I medimite i semejstvata igraat, isto taka, zna~ajna ulga na ova pole. Poznavaweto na reli­gii­te pretstavuva integralen del od poznavaweto na ~ove~kata istorija i civilizaciite. Stanuva zbor za razli~na rabota od veruvawata ili praktikuvawata na odredena religija. Duri i onie dr`avi vo koi e dominantna edna reli­gi­ja ima obvrska da gi u~i lu|eto i za potekloto na drugite, odnosno na site religii”

[6] Slu`ben vesnik na Republika Makedonija, br 103 od 19 avgust 2008 god